Pozbawienie władzy rodzicielskiej

Zbigniew Machowski        14 czerwca 2016        Komentarze (0)

Wyróżnia się trzy przyczyny obligujące sąd do pozbawienia władzy rodzicielskiej:

 

1) wystąpienie trwałej przeszkody w jej wykonywaniu;

2) nadużywanie władzy rodzicielskiej;

3) rażące zaniedbywanie władzy rodzicielskiej przez rodziców.

 

Przez trwałą przeszkodę uniemożliwiającą wykonywanie władzy rodzicielskiej należy rozumieć taki układ stosunków, który wyłącza sprawowanie przez rodziców władzy rodzicielskiej na stałe w tym sensie, że albo według rozsądnego przewidywania nie można ustalić czasu istnienia tej przyczyny, albo będzie ona istniała przez długi czas. Można tu wskazać takie sytuacje, jak pobyt rodzica w zakładzie karnym w celu odbycia wieloletniej kary pozbawienia wolności, wyjazd za granicę na stałe przy jednoczesnym całkowitym braku zainteresowania pozostawionym w kraju dzieckiem, choroba nierokująca ustąpienia lub remisji, a wyłączająca możliwość wykonywania władzy rodzicielskiej.

 

Nadużywanie władzy rodzicielskiej polega na wysoce nagannym zachowaniu się rodzica wobec dziecka, np. stosowaniu kar cielesnych, nadmiernym karceniu, zmuszaniu do nieodpowiedniej pracy, nakłanianiu do popełnienia przestępstwa. Za nadużycie władzy rodzicielskiej i rażące zaniedbywanie wynikających z niej obowiązków można uznać celowe izolowanie dziecka od drugiego rodzica i jego psychiczne sobie podporządkowanie. Co istotne w ramach tej przesłanki mieszczą się również zachowania rodzica, które nie są skierowane wprost wobec osoby dziecka.  Przykładowo w postanowieniu z 7 września 2000r., (sygn. akt I CKN 931/2000) Sąd Najwyższy uznał, że: „agresywne zachowanie, stan nietrzeźwości, grożenie matce, zakłócanie spokoju domowego, wszystkie te zachowania uczestnika są manifestowane w obecności dziecka, nie można więc twierdzić, że pozostawały poza sferą oddziaływania na nie i to oddziaływania bezpośredniego. Z poczynionych ustaleń wynika, że uczestnik nie narzuca sobie jakichkolwiek ograniczeń w związku z obecnością dziecka, co oznacza, iż nie poczuwa się w żadnej mierze do troski o jego uczucia, świadomie naraża je na nieuniknione, negatywne przeżycia. Wszystko to stwarza stan poważnego zagrożenia dla prawidłowego rozwoju dziecka”.

 

Rażące zaniedbywanie obowiązków to zaniedbywanie poważne lub takie o mniejszej wadze, lecz nacechowane nasileniem złej woli, uporczywością i niepoprawnością. Naruszeniem obowiązków wobec dziecka z całą pewnością jest uchylanie się od świadczeń alimentacyjnych na jego rzecz, brak zainteresowania jego losem, czy wreszcie nieutrzymywanie kontaktów z dzieckiem z przyczyn leżących po stronie rodzica.

 

Pozbawienie władzy rodzicielskiej nie powoduje zerwania wszelkich więzi między rodzicami pozbawionymi tej władzy, a dzieckiem. W szczególności rodzice ci zachowują prawo do kontaktów z dzieckiem – chyba, że sąd opiekuńczy zakaże tych kontaktów, nadal istnieje obowiązek alimentacyjny rodziców wobec dziecka oraz zostają zachowane zasady dziedziczenia.

 

Warto zapamiętać:

W razie ustania przyczyny, która legła u podstaw pozbawienia rodzica władzy rodzicielskiej, sąd opiekuńczy władzę przywróci.

Ojcostwo dziecka i instytucja zaprzeczenia ojcostwa – część II

Zbigniew Machowski        07 czerwca 2016        Komentarze (0)

Cel procesu o zaprzeczenie ojcostwa

Celem procesu o zaprzeczenie ojcostwa jest usunięcie stanu prawnego niezgodnego z rzeczywistym biologicznym pochodzeniem dziecka, a więc uchylenie dotychczasowego ustalenia na podstawie domniemania, że mąż matki jest ojcem dziecka. Cel ten można osiągnąć tylko przez wykazanie dowodami przede wszystkim biologicznymi, że mąż matki nie jest ojcem dziecka.

Stronami procesu o zaprzeczenie ojcostwa mogą być wyłącznie te osoby, których interes w wyniku sprawy jest osobisty i bezpośredni i których legitymację zarówno czynną, jak i bierną reguluje ustawa. Legitymację czynną w procesie o zaprzeczenie ojcostwa ma: mąż matki dziecka, matka dziecka, dziecko i prokurator.

Sprawy o zaprzeczenie ojcostwa należą do właściwości rzeczowej sądów rejonowych. Powództwo wytacza się wyłącznie przed sąd miejsca zamieszkania powoda.

Skutek wyroku zaprzeczającego ojcostwo

Wskutek prawomocnego wyroku zaprzeczającego ojcostwo ustają prawa i obowiązki wynikające ze stosunku rodzicielstwa. Ustaje zatem, i to ze skutkiem wstecznym, władza rodzicielska męża matki. Zachowują jednak nadal ważność czynności prawne dokonane w imieniu dziecka, w zakresie których mąż matki działał jako jego przedstawiciel ustawowy, nie tylko ze względu na bezpieczeństwo obrotu, lecz także ze względu na skuteczność samego domniemania ojcostwa.

Prawomocny wyroku zaprzeczający ojcostwo wyłącza ze skutkiem wstecznym prawo dziedziczenia po sobie osób, które do chwili tego zaprzeczenia były uważane za strony stosunku rodzicielskiego. Zapadłe już postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku, uwzględniające ojcostwo prawne męża matki, może być uchylone lub zmienione.

Wyrok zaprzeczający ojcostwo powoduje także ustanie wzajemnego obowiązku alimentacyjnego dziecka i męża matki.

Sąd przekazuje właściwemu urzędowi stanu cywilnego odpis prawomocnego wyroku zaprzeczającego ojcostwo męża matki w celu dokonania stosownej wzmianki w akcie urodzenia dziecka.

Warto zapamiętać:

Nie można skutecznie wytoczyć powództwa o zaprzeczenie ojcostwa męża matki przed urodzeniem się dziecka.

Ojcostwo dziecka i instytucja zaprzeczenia ojcostwa – część I

Zbigniew Machowski        07 czerwca 2016        Komentarze (0)

Pojęcie ojcostwa

Ojcostwo – odmiennie niż macierzyństwo – polega na genetycznym związku mężczyzny z dzieckiem, polegającym na posiadaniu w połowie genotypu cech pochodzących od określonego mężczyzny, który jest ojcem dziecka. Stan ten jest niepodzielny i w świetle prawa każdy człowiek może mieć tylko jednego ojca.

Sposoby ustalenia ojcostwa

Prawo rodzinne przewiduje trzy sposoby ustalenia ojcostwa:

1) domniemanie pochodzenie dziecka od męża matki,

2) uznanie ojcostwa,

3) na mocy orzeczenia sądu (sądowe ustalenie ojcostwa).

Pierwszy z nich dotyczy tylko dziecka urodzonego w małżeństwie lub w trzysta dni po jego ustaniu lub unieważnieniu, natomiast dwa pozostałe sposoby będą wchodziły w grę z reguły w przypadku dziecka pozamałżeńskiego. Nie jest jednak wyłączona możliwość uznania ojcostwa dziecka urodzonego w małżeństwie przez innego mężczyznę, niż mąż matki albo też sądowe ustalenie ojcostwa takiego dziecka, przy czym może to nastąpić tylko w przypadku uprzedniego obalenia domniemania ojcostwa męża matki w postępowaniu o zaprzeczenie ojcostwa.

Na czym polega instytucja zaprzeczenia ojcostwa?

Instytucja zaprzeczenia ojcostwa, realizująca dążenie do ustalenia rodzicielstwa zgodnie z rzeczywistym, biologicznym pochodzeniem, odpowiada generalnemu postulatowi zgodności stanu cywilnego z tzw. prawdą obiektywną (biologiczną) i tym samym respektuje jedno z podstawowych praw człowieka, jakim jest prawo do znajomości własnego pochodzenia.

Domniemanie pochodzenia dziecka od męża matki może być obalone wyłącznie na skutek powództwa o zaprzeczenie ojcostwa.

Warto zapamiętać:

Prawomocne zaprzeczenie macierzyństwa kobiety wpisanej w akcie urodzenia jako matka dziecka automatycznie eliminuje domniemanie pochodzenia dziecka od jej męża.

Piecza nad dzieckiem

Zbigniew Machowski        27 maja 2016        Komentarze (0)

Kierowanie dzieckiem

W art. 96 § 1 ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy, ustawodawca dookreślił obowiązek wychowania dziecka. Jednocześnie wskazał na konieczność „kierowania” dzieckiem. Obowiązek „kierowania” dotyczy udzielania dziecku rad, co do podejmowania określonych decyzji. Wskazać należy, że obowiązek wykonywania władzy rodzicielskiej i kierowania dzieckiem nie może naruszać jego godności i praw. W przeciwnym wypadku ma miejsce nadużycie władzy rodzicielskiej, które może prowadzić do jej ograniczenia, a w wypadkach skrajnych do jej pozbawienia.

Obowiązek wychowania

Obowiązek wychowania dziecka obejmuje dbałość tak o jego rozwój fizyczny, jak i duchowy. Przy wykonywaniu tego obowiązku rodzice powinni kierować się uzdolnieniami dziecka. Należy podkreślić, że rodzice przed powzięciem decyzji dotyczącej dziecka powinni wysłuchać go oraz uwzględnić w miarę możliwości jego rozsądne życzenia. Powyższe oznacza, że rodzice nie mogą zmuszać dziecka na przykład do gry na pianinie, jeżeli zdecydowanie się temu sprzeciwia ani nie ma uzdolnień muzycznych. Takie zachowanie rodziców stanowi nadużycie władzy rodzicielskiej, które może uzasadniać ingerencję sądu opiekuńczego.

Wydaje się, że przez obowiązek należytego przygotowania do pracy dla dobra społeczeństwa wynikającego z omawianego artykułu należy rozumieć wychowanie dziecka zgodnie z systemem wartości, który jest uznawany w polskim społeczeństwie. Dziecko powinno być zatem wychowywane w poszanowaniu wspólnych wartości dla społeczeństwa. Przeciwny model wychowania opiera się na wpajaniu dziecku, że najważniejsze jest zaspokajanie własnych potrzeb bez liczenia się z innymi.

Zgodnie z tezą wyroku SN z dnia 26 października 1999 r., II CKN 11/99 (niepubl.): „W ramach określonego w omawianym artykule obowiązku należytego przygotowania dziecka do pracy przez rodziców mieści się również obowiązek zapewnienia dziecku – stosownie do jego uzdolnień – odbycie studiów w systemie dziennym (stacjonarnym)”. Realizacja obowiązku przygotowania dziecka do pracy powinna uwzględniać zdolności dziecka. Wyjaśnić należy, że rodzice są obowiązani przygotować dziecko „należycie do pracy”, co obecnie nie zawsze wiąże się z ukończeniem studiów wyższych.

Obowiązek alimentacyjny

Z realizacją omawianego obowiązku związany jest także obowiązek alimentacyjny rodziców względem dziecka. Zakres obowiązku alimentacyjnego zależy między innymi od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego. Potrzeby należy uznać za „usprawiedliwione”, jeżeli ich realizacja stanowi wypełnienie obowiązku, o którym mowa w art. 96 k.r.o. Przykładowo, jeżeli dziecko nie ma predyspozycji do studiów wyższych, przy ustalaniu wysokości alimentów nie należy brać pod uwagę wydatków związanych ze studiami, ponieważ w powyższej sytuacji rodzice nie mają obowiązku zapewnienia dziecku wyższego wykształcenia.

Warto zapamiętać:

omawiany artykuł dotyczy wykonywania obowiązków wchodzących w zakres władzy rodzicielskiej, która trwa do osiągnięcia przez dziecko pełnoletności. Po osiągnięciu przez dziecko 18 lat rodzice realizują obowiązek alimentacyjny do czasu usamodzielnienia się dziecka.

Czym jest instytucja zaprzeczenia macierzyństwa?

Zbigniew Machowski        12 maja 2016        Komentarze (0)

Zgodnie z art. 6112 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zaprzeczenia macierzyństwa można żądać tylko wówczas, jeżeli w akcie urodzenia jest wpisana jako matka kobieta, która dziecka nie urodziła. Z uwagi na sporządzanie aktu urodzenia na podstawie zaświadczenia wystawionego przez lekarza, położną lub zakład opieki zdrowotnej, przypadki niezgodności aktu urodzenia z rzeczywistym stanem, gdy chodzi o osobę matki, będą należały do wyjątków. Może to mieć miejsce w przypadku porodów domowych pod nieobecność położnej czy lekarza (albo ich nieuczciwości i potwierdzenia nieprawdy), gdy jako matka podawana jest inna kobieta niż ta, która dziecko urodziła. Może to dotyczyć także zamiany noworodków w zakładzie opieki zdrowotnej, choć są to sytuacje występujące bardzo rzadko.

Legitymacja procesowa przysługuje szerokiemu kręgowi podmiotów:

- dziecku przeciwko kobiecie wpisanej w akcie urodzenia dziecka jako jego matka, a jeżeli kobieta ta nie żyje – przeciwko kuratorowi ustanowionemu przez sąd opiekuńczy, a więc kurator występuje tu jako strona pozwana, a nie reprezentant nieżyjącej kobiety,

- matce przeciwko kobiecie wpisanej w akcie urodzenia dziecka jako jego matka i przeciwko dziecku, a jeżeli kobieta ta nie żyje – przeciwko dziecku,

- kobiecie wpisanej w akcie urodzenia dziecka jako jego matka przeciwko dziecku,

- mężczyźnie, którego ojcostwo zostało ustalone z uwzględnieniem macierzyństwa kobiety wpisanej w akcie urodzenia dziecka jako jego matka, przeciwko dziecku i tej kobiecie, a jeżeli ona nie żyje – przeciwko dziecku. Według uzasadnienia rządowego projektu zmiany Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego z 2008 r., legitymacja procesowa będzie przysługiwała: mężowi kobiety wpisanej w akcie urodzenia jako matka dziecka, mężczyźnie, który uznał ojcostwo względem dziecka kobiety wpisanej do aktu urodzenia jako matka dziecka, mężczyźnie, którego ojcostwo ustalono sądownie na tej podstawie, że w okresie koncepcyjnym obcował z kobietą wpisaną w akcie urodzenia jako matka dziecka,

- prokuratorowi przeciwko kobiecie wpisanej jako matka w akcie urodzenia dziecka oraz mężczyźnie, którego ojcostwo zostało ustalone z uwzględnieniem jej macierzyństwa, a jeżeli osoby te nie żyją – kuratorowi ustanowionego na ich miejsce oraz dziecku.

Prawomocny wyrok orzekający o zaprzeczeniu macierzyństwa ma moc wsteczną, podobnie jak wyrok w odniesieniu do zaprzeczenia ojcostwa. Stwierdza on stan rzeczy, jaki istniał w chwili urodzenia dziecka. Na skutek prawomocnego zaprzeczenia macierzyństwa ustaje władza rodzicielska kobiety do tego czasu wpisanej w akcie urodzenia jako matka. Wygasają także wzajemne obowiązki alimentacyjne dotychczasowych stron stosunku prawno-rodzinnego.

Warto zapamiętać:

Orzecznictwo wskazuje, że nie należy uznawać roszczenia rzekomej matki o zwrot kwot wyłożonych na utrzymanie i wychowanie dziecka, przed zaprzeczeniem macierzyństwa.